Giáo viên chủ nhiệm nhận một trẻ tự kỷ vào lớp: nên làm gì trong tháng đầu

Mỗi đầu năm học tôi lại nhận được những tin nhắn gần giống nhau, từ các thầy cô chủ nhiệm:

Lớp em năm nay có một trẻ tự kỷ. Em chưa được học gì về cái này. Em phải làm sao?

Câu hỏi đó thành thật, và tôi trân trọng nó. Vì đằng sau nó là một giáo viên đang lo — lo cho trẻ đó, lo cho ba mươi mấy trẻ còn lại, và lo cho chính mình.

Tôi muốn nói ngay điều này để thầy cô bớt nặng: thầy cô không cần trở thành chuyên gia can thiệp. Việc đó không phải của thầy cô, và cũng không làm được trong một lớp bốn mươi trẻ.

Việc của giáo viên chủ nhiệm là khác. Là làm cho lớp học trở thành một nơi trẻ đó chịu được, để trẻ còn ở lại mà học. Chỉ vậy thôi đã là rất nhiều.

Bài này tôi viết ra những việc cụ thể nên làm trong tháng đầu tiên.

Điều đầu tiên cần hiểu đúng, trước mọi kỹ thuật

Phần lớn những hành vi làm giáo viên đau đầu — trẻ hét lên giữa giờ, bịt tai, đứng dậy đi lại, nằm ra sàn, không chịu vào lớp — không phải là hư, và cũng không phải là chống đối.

Đó là biểu hiện của một hệ thần kinh đang quá tải.

Trẻ tự kỷ tiếp nhận thế giới với cường độ khác chúng ta. Tiếng quạt trần, tiếng ghế kéo, ánh đèn, mùi thức ăn từ căng tin, bốn mươi giọng nói cùng lúc — thứ mà cả lớp lọc bỏ được thì trẻ đó nghe hết, cùng một lúc, với âm lượng lớn.

Khi lượng kích thích vượt ngưỡng chịu đựng, hệ thần kinh bật chế độ tự vệ. Lúc đó trẻ không còn khả năng nghe lời giảng giải, không còn khả năng suy nghĩ về hậu quả, không còn khả năng “cố gắng ngoan”.

Hiểu được điều này thì cách xử lý sẽ đổi hoàn toàn. Thay vì hỏi “làm sao cho trẻ hết hành vi đó”, thầy cô sẽ hỏi “cái gì đang làm trẻ quá tải, và giảm đi được không”.

Câu hỏi thứ hai giải quyết được vấn đề. Câu hỏi thứ nhất thì không.

Tuần đầu tiên: gặp phụ huynh, và hỏi đúng câu

Việc quan trọng nhất trong tuần đầu không nằm ở lớp. Nó nằm ở một cuộc gặp ba mươi phút với cha mẹ trẻ.

Nhưng phải hỏi đúng câu. Tôi thấy nhiều cuộc gặp trôi qua vô ích vì giáo viên chỉ hỏi được mấy câu như “cháu bị nặng không”, “cháu có theo được chương trình không”. Cha mẹ trả lời xong, giáo viên vẫn không biết ngày mai vào lớp phải làm gì.

Đây là những câu hỏi thật sự dùng được:

• Khi con khó chịu, dấu hiệu đầu tiên là gì? Trước khi bùng ra thì con làm gì — bồn chồn, che tai, im bặt, đi lại? Đây là câu quan trọng nhất trong danh sách. Biết dấu hiệu sớm thì can thiệp được lúc còn kịp.
• Điều gì làm con dịu lại nhanh nhất? Ra chỗ vắng, uống nước, cầm một vật quen, im lặng hoàn toàn?
• Con nhạy cảm với thứ gì? Tiếng ồn, ánh sáng, mùi, bị chạm vào người, đám đông?
• Con báo hiệu muốn đi vệ sinh bằng cách nào? Rất nhiều sự cố ở lớp bắt nguồn từ chuyện này.
• Con hiểu được câu dài bao nhiêu? Câu ba từ, năm từ, hay cả câu phức?
• Con thích gì nhất? Xe, số, chữ, cá, tàu hỏa, một bài hát? Đây là cây cầu để tôi bắt đầu.
• Con đã học ở đâu chưa, và chuyện gì đã xảy ra ở đó?
• Con có đang can thiệp ở đâu không, mục tiêu hiện tại là gì? Nếu có, tôi ở lớp có thể luyện cùng mục tiêu đó.
• Khi cần liên lạc gấp, tôi gọi ai, số nào?

Chín câu này ghi ra giấy, kẹp vào sổ chủ nhiệm. Nó có giá trị hơn mọi tài liệu lý thuyết mà thầy cô đọc được về tự kỷ.

Và xin thầy cô nói với cha mẹ một câu, ngay đầu buổi gặp:

Tôi chưa có kinh nghiệm nhiều với trẻ tự kỷ, nhưng tôi muốn con học được ở lớp tôi. Anh chị chỉ cho tôi cách hiểu con.

Câu đó mở được cánh cửa mà mười câu chuyên môn không mở nổi. Nhiều cha mẹ đã đi qua vài trường học rồi, và đã quen với ánh mắt e ngại. Một giáo viên thành thật xin được chỉ cách là điều họ không dám mong.

Tuần đầu tiên: quan sát, đừng sửa

Bản năng của người làm nghề là thấy sai thì sửa ngay. Với trẻ tự kỷ, tuần đầu tiên xin thầy cô nén lại.

Bảy ngày đầu chỉ làm một việc: quan sát và ghi.

Ghi rất đơn giản, ba cột, mỗi lần có chuyện thì ghi một dòng:

Sau một tuần, thầy cô đọc lại sẽ thấy quy luật hiện ra. Gần như luôn luôn có quy luật. Hành vi hay xảy ra vào giờ nào, sau hoạt động nào, ở chỗ nào trong lớp.

Biết quy luật rồi thì phần lớn công việc là chặn từ đầu chứ không phải xử lý lúc đã bùng. Nếu cứ đến giờ chuyển tiết là trẻ căng, thì việc cần làm là báo trước hai phút, chứ không phải phạt lúc trẻ hét.

Xếp chỗ ngồi — việc nhỏ, tác dụng lớn

Chỗ ngồi là can thiệp rẻ nhất mà giáo viên chủ nhiệm có trong tay. Vài nguyên tắc:

• Đừng xếp cuối lớp góc trong. Chỗ đó trẻ dễ bị quên, và giáo viên khó với tới.
• Cũng đừng xếp chính giữa bàn đầu. Bị cả lớp nhìn vào lưng là một áp lực thật.
• Tốt nhất là mép ngoài, gần bàn giáo viên — thầy cô với tay tới được, và trẻ có đường ra mà không phải luồn qua cả lớp.
• Tránh xa nguồn ồn: quạt trần kêu, loa, cửa ra vào, cửa sổ sát sân chơi.
• Cạnh một bạn điềm tĩnh, không phải một bạn hiếu động hay hay trêu.

Và một thứ nữa nên có: một chỗ rút lui hợp pháp. Có thể là góc cuối lớp, chiếc ghế ngoài hành lang, hoặc chỉ là quy ước “con giơ thẻ này lên là con được ra uống nước hai phút”.

Trẻ có đường thoát chính đáng thì sẽ không phải tự tạo ra đường thoát bằng cách gào lên hay chạy khỏi lớp. Đây là một trong những điều chỉnh hiệu quả nhất mà tôi biết, và nó không tốn gì cả.

Nói với cả lớp thế nào

Đây là chỗ tế nhị, và nhiều thầy cô làm hỏng vì thiện chí.

Đừng thông báo chẩn đoán trước lớp. Đó là thông tin riêng tư của gia đình, và nếu có nói thì phải hỏi ý cha mẹ trước. “Bạn A bị tự kỷ nên các con thông cảm” nghe thì tử tế, nhưng nó dán một cái nhãn lên trẻ suốt chín tháng tới.

Đừng nói chung chung “các con giúp bạn nhé”. Câu đó có hai kết cục: hoặc không ai làm gì, hoặc cả lớp chuyển sang thương hại — cũng tệ như nhau.

Cách tôi khuyên là nói theo hướng chức năng, ngắn, tự nhiên, và không nghiêm trọng hóa:

Bạn A học theo cách hơi khác một chút. Tai bạn nghe to hơn tai mình, nên lúc lớp ồn quá thì bạn bịt tai. Đó không phải bạn ghét các con đâu. Lúc đó mình để bạn yên một lát là bạn ổn.

Rồi giao việc cụ thể cho hai ba bạn, chứ không giao cho cả lớp: bạn này ngồi cạnh nhắc A lấy sách, bạn kia rủ A ra sân giờ ra chơi. Việc rõ ràng thì trẻ con làm được, và làm rất tốt.

Trong kinh nghiệm của tôi, phản ứng của một lớp với bạn tự kỷ gần như là bản sao thái độ của giáo viên chủ nhiệm. Thầy cô bình thản thì cả lớp bình thản. Thầy cô căng thẳng mỗi lần trẻ có hành vi thì cả lớp cũng học theo cách nhìn đó.

Khi trẻ bùng lên giữa giờ — bốn bước

Sẽ có lúc xảy ra. Thầy cô cần một quy trình nằm sẵn trong đầu để không phải nghĩ lúc đang hoảng.

Một, giảm kích thích. Hạ tiếng nói xuống, cho lớp giãn ra, tắt bớt tiếng ồn nếu tắt được, hoặc đưa trẻ ra chỗ vắng hơn.

Hai, ít lời. Đây là chỗ ngược với bản năng nhất. Lúc trẻ đang quá tải, mọi lời giảng giải đều là thêm kích thích. Nói ngắn, ba bốn từ, giọng trầm: “Cô ở đây.” “Con ổn.” Rồi thôi.

Ba, chờ. Hệ thần kinh cần thời gian tụt xuống, thường là vài phút, đôi khi lâu hơn. Không thúc, không hỏi dồn, không kéo tay.

Bốn, khi đã dịu rồi mới nói chuyện. Và nói ngắn, hướng về việc tiếp theo chứ không truy lại chuyện vừa rồi.

Có một câu tôi mong thầy cô bỏ hẳn, là “tại sao con lại làm thế?”. Trẻ thường không trả lời được, không phải vì bướng, mà vì chính trẻ cũng không gọi tên được chuyện đang xảy ra trong người mình. Hỏi câu đó chỉ tạo thêm một tình huống thất bại.

Năm điều chỉnh dạy học không tốn thêm thời gian

Thầy cô không cần soạn giáo án riêng. Năm điều chỉnh dưới đây làm ngay trong giờ dạy bình thường:

1. Một lệnh một lần. Thay vì “Con cất sách vào cặp rồi ra xếp hàng nhé”, tách làm hai, chờ xong việc thứ nhất mới nói việc thứ hai.
2. Cho thời gian trả lời. Hỏi xong, đếm thầm tới mười. Nhiều trẻ tự kỷ xử lý ngôn ngữ chậm hơn, và việc lặp lại câu hỏi liên tục làm trẻ phải bắt đầu lại từ đầu.
3. Cho nhìn thấy, đừng chỉ nói. Viết lên bảng, chỉ vào sách, đưa hình. Kênh nhìn thường mạnh hơn kênh nghe rất nhiều.
4. Báo trước mỗi lần chuyển hoạt động. “Còn hai phút nữa mình cất vở.” Phần lớn sự cố xảy ra ở khoảnh khắc chuyển tiếp, và một câu báo trước xử lý được đa số.
5. Dán thời khóa biểu bằng hình ở bàn. Trẻ nhìn thấy cả ngày của mình thì bớt lo, và bớt lo thì bớt hành vi.

Năm điều này, thật ra cả lớp đều được lợi. Tôi chưa gặp giáo viên nào áp dụng mà thấy lớp học tệ đi.

Những điều đừng làm

• Đừng ép trẻ nhìn vào mắt. Với nhiều trẻ, nhìn vào mắt làm tăng quá tải, và lúc bị ép nhìn là lúc trẻ nghe được ít nhất.
• Đừng lấy đi vật trẻ cầm để tự trấn an mà không thay bằng thứ khác.
• Đừng phạt đứng góc lớp lúc trẻ đang quá tải. Lúc đó trẻ không học được gì từ hình phạt.
• Đừng so sánh với bạn khác trước mặt lớp.
• Đừng chỉ nhắn cho phụ huynh khi có chuyện xấu. Cha mẹ trẻ tự kỷ đã quen giật mình mỗi lần thấy tên cô hiện lên màn hình.
• Đừng gánh một mình. Báo với ban giám hiệu ngay từ đầu, đừng đợi tới lúc có sự cố.

Kỳ vọng đúng cho học kỳ đầu

Tôi thấy nhiều giáo viên nản vào khoảng tuần thứ sáu, vì mong trẻ tiến bộ nhanh hơn thực tế.

Xin thầy cô đặt lại thước đo. Học kỳ một, mục tiêu không phải là điểm số. Mục tiêu là bốn thứ này:

• Trẻ thấy an toàn ở lớp.
• Trẻ chịu đến trường, không sợ.
• Trẻ có một người lớn mà mình tin.
• Trẻ có ít nhất một người bạn.

Bốn thứ đó mà xong thì học kỳ hai mọi chuyện học hành sẽ dễ hơn rất nhiều. Còn nếu bỏ qua bốn thứ đó để lao vào chương trình ngay từ tháng đầu, thì thường cuối năm không có cái nào.

Một lời cuối, gửi riêng thầy cô

Tôi biết việc này khó. Sĩ số đông, chương trình nặng, không ai đào tạo thầy cô về chuyện này, và cũng chẳng có phụ cấp nào cho phần việc thêm ấy.

Nhưng tôi làm nghề này mười sáu năm, và tôi thấy một điều lặp lại: trong hành trình của một trẻ tự kỷ, thường có một hai người thầy đã làm thay đổi cả quỹ đạo. Không phải bằng phương pháp đặc biệt gì. Chỉ bằng việc không bỏ cuộc trong năm học đó, và bằng cách nhìn trẻ như một đứa trẻ đang gặp khó, chứ không phải một vấn đề cần chuyển đi nơi khác.

Nếu thầy cô đang đọc tới dòng này, tôi tin thầy cô là một trong số đó.

Bài liên quan, dành cho giáo viên can thiệp và các trung tâm: Quy trình phục hồi năng lực cho trẻ tự kỷ.